...ARMENPENNINGEN

Voor het zoeken op plaats-naam of afbeelding klik op de tekst.

Armen- en avondmaalspenningen van de Waalse- en Lutherse-Gemeenschap in Nederland

Het begrip “armenpenning” is een ruim begrip. Armenpenningen waren een soort pseudomunten / penningen welke aan de armen werden gegeven door de kerk ná het bijwonen van de zondagse dienst. Tegen inlevering hiervan kon de arme brood, schoeisel, turf of andere levensbehoeften krijgen. Ook kloosters verstrekten nogal eens penningen aan de armen. Op mijn site heb ik bij Leiden een klein verhaaltje over de Leidse armenpenningen geschreven. In o.a. Dordrecht zijn pseudomunten gevonden welke waarschijnlijk als kleingeld gediend hebben voor de armen. In de 15e – 16e eeuw stond één stuiver in Brabant gelijk aan 72 mijten…. Een heleboel muntjes voor weinig dus. Daarom werden er nogal eens goedkope particuliere penningen geslagen welke geaccepteerd werden als betaalmiddel van de armen, minder bedeelden. Helaas is er (nog) weinig bekend over de armenpenningen. Als de penningen aan een bepaalde plaats zijn toe te wijzen staan de gegevens aldaar. (Loden) penning waarvan ik het vermoeden heb dat een wel eens een armenpenning zou kunnen zijn, maar welke niet aan een plaats zijn toe te wijzen,  zijn hieronder opgenomen:
3x	Een middeleeuwse tinnen armenpenning met op de voorzijde een kruis. Het is een bodemvondst uit de binnenstad van Amsterdam. Diameter 17 mm. Eeuwen geleden heeft iemand er een spijker doorheen geslagen.
	Loden penning met op de voorzijde een huismerk en op de keerzijde een "H" in een cirkel. Ø 24 mm. Klik op de afbeelding voor een vergroting AK: armenpenning van Hoorn?
	AK: Armenloodje voor Rogge? Van welke plaats, Deventer?
	Armenpenning voor ROGge uit 16 34 Toewijzing Deventer niet zeker, wel gevonden in Deventer. Ø 22 mm; 6,50 gram. Referentie: Pelsdonk 298, dit exemplaar colADE01. Numis 1037137
	Dit loodje heeft en diameter van 26 x 24 mm, is behoorlijk dik en weegt 26,33 gram. Het loodje lijkt uit twee helften te bestaan, maar dat is niet zo. Het is gewoon slecht gegoten. Zie ook: Muntenbodemvondsten.nl AK: aan de hand van het kruis zou ik denken dat het vrij vroeg te dateren is, 16e eeuws? G voor Gerst?, armenpenning... Pelsdonk 14.02.1.V-454, 26-30 mm, vindplaatsen Middelburg, Goes, Nieuwlande
	Loodje gevonden bij de aanleg van de spoortunnel in Rotterdam. 1 huismerk? G, 20 x 25 mm, 9,92 gr. Keerzijde iets hol.
	Voorzijde:Onder de letters •J•P•K•                                     I een vogel (duif?) 6 Keerzijde: Onder de letters •G A C•                                      6 "bloem" 0 AK: kerkelijke / communie penning? Pelsdonk 11.01.1.IV-343, Ø 22 mm, 8,75 gram, 1660.
	Dit loodje is in 1995 gevonden in een afbraakpand te Middelburg. AK: Broodpenning?
	Gevonden in Zeeland Jaartal 1780 en B ingeslagen Materiaal: lood, 32 x 30 mm AK: Broodpenning?
	Gevonden in Zeeland Datering: 17 / 18e eeuw Materiaal: lood, 28 mm
	Gevonden in Zeeland, datering: 17 / 18e eeuw     •  • N • S• t• waaronder een onduidelijke instempeling De letter "N" is ingeslagen. Materiaal lood, 30 mm
2x	Gevonden in Kloetinge, Zeeland Datering: 17 / 18e eeuw Bijzonderheden: letter V Materiaal: lood, 25 mm
	Loodje met een diameter van 18 mm, ongeveer 2,5 mm dik. Voorzijde een staande sleutel, keerzijde een B AK: kerkelijke armenpenning voor Brood? (uit de Zuidelijke Nederlanden?)
3x	Loodje gevonden in de omgeving van Leiden. Voorzijde het stadswapen, keerzijde "25" (?) ingeslagen. Diameter 1,5 cm., dikte +/- 2 mm AK: vroege armenpenning met ingeslagen (wijk)nummer?
	Vindplaats onbekend, diameter 1,5 cm. (afbeelding hiernaast 2x ware grootte) AK: Armenpenning? Hoewel erg klein / onhandelbaar als armenpenning.
	Een armenpenning (?) met aan de ene zijde een motief en aan de ander zijde een Gotische letter. Doorsnede 15 mm.

Index van Armenloodjes of Armenpenningen en aanverwante zaken:

Mogelijke betekenissen van de teksten op Armenloodjes.

Armenloodjes of Armenpenningen in Hoorn.

In West Friesland gevonden Armenloodjes.

Armenpenning van Enkhuizen.

Inventaris van het Archief van het Ambachtsbestuur van Velsen - 1415-1813 (1819) over de Armenzorg.

Inventaris van het Archief van het Ambachtsbestuur van Velsen - 1415-1813 (1819) over moddergeld.

Armenloodjes gevonden in Zeeland

Armenpenningen gevonden tijdens opgravingen in Middelburg - Geld uit de belt.
Archeologisch onderzoek in de bouwput van de gemeentelijke parkeerkelder + belastingkantoor aan de Kousteensedijk te Middelburg.

Afbeeldingen van diverse Armenloodjes.

Buitenlandse (Armen)Loodjes waarover iets bekend is

Afbeeldingen van buitenlandse (Engelse) loodjes:
01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24


Mogelijke betekenissen van de teksten op Armenloodjes:  

LAR staat voor Lood voor armen.

Een ingestempelde losse A staat voor Aalmoes.

De sierletter M staat voor mededogen.

PX ROG staat voor 10 ponds Roggebrood.

De instempellingen T voor Turf,

De instempeling G voor Gerst,

R voor Roggebrood

W voor wijn.

Armenloodjes of Armenpenningen in Hoorn.

De 17^e eeuwse samenleving telde veel behoeftigen die als aanvulling op hun mager inkomen waren aangewezen op de liefdadigheid van de gemeenschap.
Een niet vermogende weduwe met jonge kinderen werd door de locale overheid, respectievelijk kerkelijke instantie op beperkte schaal in het levensonderhoud bijgestaan.
Men versterekte halve- en kwart broden, afhankelijk van het aantal kinderen.

Broodverstrekking t.o.v. het aantal kinderen.

Jouke Jans woonde in 1733 aan 't watertje in Hoorn. Ze was een weduwe met acht kinderen en kreeg wekelijks armenpenningen voor vijf halve broden.
Dit waren grove roggebroden van 20 pond per stuk.
Zo'n half roggebrood woog dus tien pond en kostte normaalgesproken tussen de zes en zeven stuivers.

De behoeftigen kregen loden penningen in plaats van courant geld.
Op deze manier kon het geld alleen uitgegeven worden aan de eerste levensbehoeften en niet aan andere zaken zoals drank bijvoorbeeld.
In de buurt van het armenhuis te Hoorn waren bijvoorbeeld veel kroegen (Rode Steen).
Een armenpenning voor brood was dus alleen inwisselbaar bij de bakker.
De bakker had een jaarcontract met de "armenzorg".
Naast broodpenningen bestonden er ook turfpenningen, stropenningen, houtpenningen, gasthuispenningen voor onderdak en soms, o.a. bij feestdagen, wijnpenningen.

Naast roggebrood werden er jaarlijks ook grote hoeveelheden turf verstrekt.
De turf werd per ton gekocht van de turfschippers.
Hoorn had jaarlijks gemiddeld 10 tot 20 turfschippers gecontracteerd.
De turf kon d.m.v. inlevering van een turfpenning door de "thuiswonenende armen" bij de turfopslag worden opgehaald.
In Hoorn heeft in de 18^e eeuw zo'n turfpakhuis aan de Binnenluiendijk gestaan. 

Het benodigde geld voor de armenzorg kwam van verschillende instanties zoals:
- donaties: erflaters die de armenzorg geld nalieten
- belasting: als er onroerend goed verkocht werd (een huis of een perceel land) was het wettelijk vastgelegd dat elke
80ste penning van het bedrag aan de armen toekwam (belasting van 1,25 %)
- collectes, loterijen, inkomsten van door de armen verrichte werkzaamheden, speculaties in de compagniën, baken-
gelden, rente, enzovoort.
De donaties en de belasting brachten het meeste geld op.

Deze loodjes werden vermoedelijk aan armen in Hoorn verstrekt vanuit een kerk.
De Noorderkerk in Hoorn zou dan weleens deze kerk geweest kunnen zijn, omdat deze kerk vroeger een twee splitsing kende met een aparte armenkerk.
In de archieven van Hoorn is te achterhalen dat er sprake was in de 17-de eeuw van turfuitdeling aan armen en wijn verstrek-king aan pas bevallen arme vrouwen om aan te sterken.
Dit ging uit van een kerkelijke instantie. Ook wordt in de archieven gesproken over het verstrekken van roggebroden .

(Bron: S. Bosma)

In West Friesland gevonden Armenloodjes:
(Bron: Marco van der Harst)

Avondmaalspenning / Armenpenning van Enkhuizen.

C. Stukken die als voorbeeld hebben gediend

2 banden 596.

Ordonnantie van het stadsbestuur van Beverwijk waarbij de tarieven van het moddergeld worden vastgesteld voor de verschillende goederen die per schip de haven worden in- of uitgevoerd, 1793.

Armenloodjes gevonden in Zeeland.

In Middelburg gevonden armenpenningen tijdens de opgravingen

In het kader van de bedeling aan de armen werd door de stedelijke overheid en de diaconieën regelmatig turf en brood verstrekt. Van deze uitdelingen in natura is sprake in de Middelburgse stadsrekeningen van 1511, 1520 en 1529.
Daarnaast werden ten behoeve van de bedeling loden penningen vervaardigd. Deze konden door de bedeelden worden ingewisseld tegen goederen.
Een aantal uit deze categorie penningen wordt afgebeeId en behandeld door Marie de Man.
Als oudst gedateerde turflood vermeldt zij een lood uit 1660. Ook enkele ongedateerde broodloden werden door De Man vermeld. Daarnaast noemt ze bedelaars- en leprozenpenningen, smout-, gasthuis en presentiepenningen uit Middelburg. Recentelijk werd nog een dergelijk gasthuisloodje teruggevonden.
Een aantal van deze penningen wordt gerubriceerd in de categorie 'armenpenningen'.
Vrijwel alle door De Man afgebeelde penningen zijn te dateren na 1600.
In de grachtvulling zijn loden aangetroffen die wellicht tot de categorie armenpenningen behoren.
Dat overigens naast lood ook koper werd gebruikt, blijkt uit de stadsrekeniog van 1531 waarin sprake is van 600 'teyken van latoeri' (tekens van latoenkoper) 'die de armen dragen.
Bij het bouwrijp maken van het terrein direct grenzend aan de parkeerkelder annex belastingkantoor in 1993 is een drietal van deze 'teyken' door particulieren gevonden.
Deze éénzijdig geslagen latoenkoperen plaatjes, zowel rond als vierkant, hebben aan de bovenkant een draagoog.
Eén exemplaar heeft vier gaatjes op de hoeken. Het omschrift in een cirkelrand luidt:
SALICH ZIN.SI.DIE GHEESTELICK ARM SIN: MIDDELBURCH.
De burcht van Middelburg in het vlak wordt geflankeerd door het jaartal 1531.

Een penning met een gotische A (armen?) (afb. 24a) heeft op de keerzijde een vuurstaal (vuurslag, voorijzer) (afb. 24b). Dezelfde albeelding is geplaatst op een lood met een kruis; in de vier segmenten daarvan zijn respectievelijk een kroon en de letters A, G (?) en K geplaatst (afb. 25b). Op de voorzijde zien we de letters ha in gotisch schrift (afb. 25a).
Opmerkelijk is de vondst van twee identieke penningen in Nieuwlande (Verdronken Land van Zuid-Beveland). Blijkbaar zijn deze typen niet plaats gebonden.
Het motief van de vuurslag werd sinds 1430 veelvuldig gebruikt op voorwerpen. Philips de Goede stichtte in dat jaar de orde van het Gulden Vlies; hij voerde als lijfspreuk .Ante ferit quam flamma micet (Hij slaat voordat het vuur kan ontbranden'). De ketting waaraan het Gulden Vlies hing, bestond uit schakels, opgebouwd uit vuurijzer- of vuurslag motieven.
Ook schuttersverenigingen pasten dit motief veelvuldig toe, onder andere op vaandels.

Op het lood op afb. 26a is de letter A gespiegeld geplaatst; misschien betreft het een vervalsing.
Op de keerzijde is het symbool vant het vuurijzer slordig afgebeeld (afb. 26b).
Dat vervalsingen van dit soort looden voorkomen, is bekend van een gasthuislood uit Leiden.
Daar kreeg een vervalser in 1576 de doodstraf, welk vonnis ten uitvoer werd gebracht door wurging met een koord met valse munten.
Een kruisboog op de voor- en achterzijde is afgebeeld op het lood op afb. 27a en 27b. Op de rand is een dubbele cirkel met een vlakverdeling geplaatst. Dit lood, waarvan aan de bovenzijde een draagoog lijkt afgebroken, is mogelijk een penning van het voetbooggilde. Het St.-Sebastiaan- of handbooggilde en het St.Joris- of voetbooggilde hadden beide een terrein in gebruik, dat gelegen was bij de St. Janskerk.
In 1541 kregen ze van de stadsregering een nieuw terrein toegewezen, omdat de oude terreinen verdwenen bij het doortrekken van de Nieuwe Haven.
Deze oude terreinen moeten dus in de onmiddelijke omgeving van de bouwput aan de Kousteense dijk hebben gelegen. De bekende koperen penningen van het handbooggilde dateren van 1628.
Afbeelding 28 toont een rechthoekige plaquette met de voorstelling van een zwaard in hoogreliëf.
Links is een huismerk afgebeeld, het rechterdeel is onduidelijk wegens een beschadiging.
De éénzijdig gedecoreerde plaquette is doorboord. De betekenis c.q. functIe ervan is onbekend.
Eveneens onbekend is de functIe van het lood met een H als merk (afb.29). De achterzijde is onbewerkt.

Afbeeldingen van diverse Armenloodjes.

Tinnen 14e/15e Eeuwse pseudo munt (armenpenning) Diameter: 18 mm. Detectorvondst Brabant / 's Hertogenbosch (?).